หากมีคนแปลกหน้ามาเคาะประตูบ้านเราในยามค่ำคืน เราจะเปิดประตูต้อนรับเขา หรือรีบล็อกประตูให้แน่นกว่าเดิม?

คำถามนี้อาจฟังดูเป็นเรื่องของมารยาท ความเมตตา หรือแม้กระทั่งความปลอดภัย แต่ในโลกของ The Odyssey มหากาพย์กรีกโบราณ ซึ่งตอนนี้นำมาทำเป็นภาพยนตร์ระดับ Masterpiece ของ Sir Christopher Nolan และกำลังโด่งดังไปทั่วโลก คำตอบของคำถามดังกล่าวคือ เส้นแบ่งระหว่าง “อารยธรรม” กับ “ความป่าเถื่อน” เพราะตลอดเรื่องมีการกล่าวถึงสิ่งที่เรียกว่า “กฎแห่งซูส” (Zeus’s Law) ซึ่งกำหนดให้เจ้าบ้านต้อนรับผู้มาเยือนด้วยไมตรีจิต ขณะเดียวกัน ผู้มาเยือนก็ต้องให้เกียรติและไม่เอาเปรียบเจ้าบ้าน

ในทางประวัติศาสตร์ คำว่า “กฎแห่งซูส” ไม่ได้หมายถึงประมวลกฎหมายที่เขียนไว้อย่างเป็นทางการ แต่ใกล้เคียงกับธรรมเนียมกรีกโบราณที่เรียกว่า xenia หรือความสัมพันธ์เชิงไมตรีระหว่างเจ้าบ้านกับแขก โดยมีซูสในฐานะ Zeus Xenios เป็นผู้คุ้มครองแขก คนเดินทาง และคนแปลกหน้า

เหตุผลง่าย ๆ แต่ทรงพลังคือ เราไม่มีทางรู้เลยว่า คนแปลกหน้าที่ปรากฏอยู่ตรงหน้าอาจเป็นเทพเจ้าที่ปลอมตัวมาทดสอบเราหรือไม่

อย่างไรก็ดี หากมองแบบนักเศรษฐศาสตร์ “กฎแห่งซูส” ไม่ได้เป็นเพียงคำสอนเรื่องการทำความดีเท่านั้น หากยังเป็น “สถาบัน” ที่ช่วยให้ผู้คนซึ่งไม่รู้จักกันสามารถอยู่ร่วมกัน แลกเปลี่ยน และสร้างความร่วมมือได้ ในโลกที่ยังไม่มีโรงแรม หนังสือเดินทาง ระบบตำรวจ หรือแพลตฟอร์มรีวิวออนไลน์

บางขุนพรหมชวนคิดวันนี้ จึงขอพาทุกท่านมาเจาะลึกกับกฎนี้ผ่านแว่นขยายทางเศรษฐศาสตร์กันครับ

ว่าด้วยความไว้เนื้อเชื่อใจ

ตำราเศรษฐศาสตร์พื้นฐานมักเริ่มต้นจากการแลกเปลี่ยน ผู้ซื้อจ่ายเงิน ผู้ขายส่งมอบสินค้า และทั้งสองฝ่ายต่างได้รับประโยชน์ แต่ในชีวิตจริง การแลกเปลี่ยนแทบทุกชนิดต้องอาศัยสิ่งหนึ่งที่มองไม่เห็น คือ “ความไว้เนื้อเชื่อใจ” กล่าวคือ เราต้องเชื่อว่าสินค้าที่ได้รับจะมีคุณภาพตามที่ตกลง เชื่อว่าผู้กู้จะชำระหนี้ เชื่อว่าคู่สัญญาจะไม่ฉวยโอกาส และเชื่อว่ากติกาจะยังคงใช้ได้แม้ไม่มีใครยืนเฝ้าอยู่ตลอดเวลา

หากสังคมไม่มีความไว้ใจ ทุกธุรกรรมย่อมมีต้นทุนสูงขึ้น เราต้องเสียเวลาตรวจสอบมากขึ้น เขียนสัญญายาวขึ้น วางหลักประกันมากขึ้น และอาจต้องพึ่งคนกลางเพื่อรับรองว่าอีกฝ่ายจะทำตามคำพูด ต้นทุนเหล่านี้เรียกว่า “ต้นทุนธุรกรรม” (transaction costs)

ในทางกลับกัน หากคนในสังคมเชื่อว่าคนแปลกหน้าจะปฏิบัติต่อกันตามกติกา การเดินทาง การค้า และการแลกเปลี่ยนข้อมูลย่อมเกิดขึ้นง่ายกว่าเดิม ความไว้ใจจึงไม่ใช่เพียงคุณธรรมส่วนบุคคล แต่เป็นเสมือนโครงสร้างพื้นฐานทางเศรษฐกิจที่มองไม่เห็น

ถนนช่วยให้สินค้าเคลื่อนที่ได้ ขณะที่ความไว้ใจช่วยให้ “ความร่วมมือ” เคลื่อนที่ได้

เมื่อมองเช่นนี้แล้ว xenia จึงทำหน้าที่คล้ายสัญญาทางสังคมในยุคที่สัญญาเป็นลายลักษณ์อักษรยังมีข้อจำกัด เจ้าบ้านมอบอาหาร ที่พัก และความปลอดภัยแก่ผู้มาเยือน ขณะที่แขกตอบแทนด้วยความเคารพ การไม่สร้างความเดือดร้อน และบางครั้งอาจมอบของขวัญหรือไมตรีกลับคืนในอนาคต

การแลกเปลี่ยนนี้อาจไม่เกิดขึ้นพร้อมกัน และไม่มีใครคำนวณว่าขนมปังกี่ก้อนควรแลกกับที่พักกี่คืน แต่มันตั้งอยู่บนความเชื่อว่า การทำดีกับผู้อื่นในวันนี้จะช่วยค้ำจุนโลกที่ผู้อื่นพร้อมทำดีกับเราในวันหน้า

“การตอบแทนกัน” กับเกมที่เล่นมากกว่าหนึ่งครั้ง

แนวคิดดังกล่าวสอดคล้องกับเศรษฐศาสตร์พฤติกรรมและทฤษฎีเกม มนุษย์ไม่ได้ตัดสินใจจากผลประโยชน์เฉพาะหน้าของตนเองเสมอไป เรายังสนใจความเป็นธรรม ชื่อเสียง และการตอบแทนพฤติกรรมของผู้อื่นด้วย

หากคนสองคนพบกันเพียงครั้งเดียวและไม่มีใครรู้ว่าอีกฝ่ายเป็นใคร แรงจูงใจที่จะฉวยโอกาสอาจสูง แต่เมื่อการปฏิสัมพันธ์มีโอกาสเกิดซ้ำ การโกงในวันนี้อาจทำให้เราสูญเสียความร่วมมือในวันหน้า ชื่อเสียงจึงกลายเป็นสินทรัพย์ และการรักษาคำพูดกลายเป็นการลงทุนระยะยาว

อย่างไรก็ตาม โลกของ The Odyssey เต็มไปด้วยการเดินทาง ผู้คนที่พบกันอาจไม่มีวันได้พบกันอีก “กฎแห่งซูส” จึงเข้ามาขยายขอบเขตของเกม จากความสัมพันธ์ระหว่างคนสองคนไปสู่ความสัมพันธ์ระหว่างคนกับสังคม

แม้เจ้าบ้านจะไม่ได้รับสิ่งตอบแทนจากแขกคนเดิมโดยตรง เขาก็อาจได้รับความช่วยเหลือจากเจ้าบ้านคนอื่นเมื่อถึงคราวที่ตนต้องออกเดินทาง สิ่งนี้เรียกได้ว่าเป็น “การตอบแทนทางอ้อม” (indirect reciprocity) กล่าวคือ เราช่วยคนหนึ่ง ไม่ใช่เพราะมั่นใจว่าคนนั้นจะชดใช้คืน แต่เพราะต้องการรักษาบรรทัดฐานที่ทำให้ทุกคนมีโอกาสได้รับความช่วยเหลือ

เทพเจ้าซูสจึงเปรียบเสมือนกลไกบังคับใช้กติกาในโลกที่รัฐยังไปไม่ถึงทุกหนแห่ง ต่อให้ไม่มีศาล ไม่มีตำรวจ และไม่มีแอปพลิเคชันให้กดหนึ่งดาว ผู้คนยังเชื่อว่าการละเมิดแขกหรือเจ้าบ้านย่อมมีราคาที่ต้องจ่าย

พูดอย่างนักเศรษฐศาสตร์คือ ความเชื่อทางศาสนาและบรรทัดฐานทางสังคมช่วยเพิ่มต้นทุนของการประพฤติผิด และเพิ่มผลตอบแทนของการรักษากติกา

กฎที่คุ้มครองทั้งแขกและเจ้าบ้าน

จุดที่น่าสนใจคือ xenia ไม่ได้กำหนดหน้าที่ให้เจ้าบ้านเพียงฝ่ายเดียว แต่เป็นความสัมพันธ์ที่มีพันธะสองทาง เจ้าบ้านต้องไม่ทำร้ายหรือดูหมิ่นแขก ขณะที่แขกก็ไม่มีสิทธิใช้ความเอื้อเฟื้อเป็นช่องทางเอาเปรียบเจ้าบ้าน

ในเชิงเศรษฐศาสตร์ นี่คือการจัดการปัญหา “moral hazard” หรือพฤติกรรมเสี่ยงที่เกิดขึ้นเมื่อบุคคลเชื่อว่าตนไม่ต้องรับผลลบอย่างเต็มที่จากการกระทำของตน หากสังคมเรียกร้องให้เจ้าบ้านเปิดประตูโดยไม่มีหน้าที่ใดผูกพันแขก ระบบย่อมเปิดช่องให้ผู้ไม่หวังดีแสวงหาประโยชน์ และในที่สุดคนดีก็จะเลิกให้ความช่วยเหลือ

ตรงกันข้าม หากสังคมระแวงคนแปลกหน้าทุกคนจนไม่มีพื้นที่ให้ความเอื้อเฟื้อ การเดินทางและความร่วมมือข้ามชุมชนก็จะหดตัวเช่นกัน

กติกาที่ดีจึงต้องสร้างดุลยภาพระหว่าง “การเปิดรับ” กับ “ความรับผิดชอบ” ระหว่างการคุ้มครองผู้เปราะบางกับการป้องกันการฉวยโอกาส

นี่เป็นบทเรียนเดียวกันกับการออกแบบนโยบายสมัยใหม่ ไม่ว่าจะเป็นระบบสวัสดิการ การให้สินเชื่อ การช่วยเหลือผู้ประสบภัย หรือการดูแลผู้อพยพ หากระบบเข้มงวดเกินไป ผู้ที่สมควรได้รับความช่วยเหลืออาจเข้าไม่ถึง แต่หากไม่มีการกำกับดูแลเลย ความช่วยเหลือก็อาจถูกใช้ผิดวัตถุประสงค์จนสังคมสูญเสียความไว้วางใจ

โจทย์สำคัญจึงไม่ใช่ว่าเราควร “ใจดี” หรือ “ระมัดระวัง” อย่างใดอย่างหนึ่ง หากคือการออกแบบกติกาที่ทำให้ความใจดีดำรงอยู่ได้ โดยไม่กลายเป็นรางวัลแก่การเอาเปรียบ

จากทุนทางสังคมสู่ความมั่งคั่งของประเทศ

Elinor Ostrom นักเศรษฐศาสตร์รางวัลโนเบล แสดงให้เห็นว่า ชุมชนสามารถร่วมกันกำหนดกติกา ตรวจสอบการใช้ทรัพยากร และลงโทษผู้ฝ่าฝืน เพื่อดูแลทรัพยากรส่วนรวมได้ โดยไม่จำเป็นต้องปล่อยให้ราคาตลาดหรือรัฐเป็นผู้จัดการทั้งหมด

ในทำนองเดียวกัน งานศึกษาด้าน “ทุนทางสังคม” (social capital) ชี้ว่า บรรทัดฐาน เครือข่าย และความไว้วางใจช่วยให้ผู้คนร่วมมือกันได้ง่ายขึ้น ลดต้นทุนในการตรวจสอบและบังคับใช้สัญญา ตลอดจนเอื้อให้เกิดการค้า การลงทุน และการเข้าถึงสินเชื่อ

ลองจินตนาการถึงสองชุมชนที่มีทรัพยากรเท่ากัน ในชุมชนแรก ผู้คนเชื่อใจกันพอที่จะรวมกลุ่มออมเงิน ดูแลพื้นที่สาธารณะ และช่วยกันเมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน ส่วนอีกชุมชนหนึ่ง ทุกคนเชื่อว่าคนอื่นพร้อมฉวยโอกาส จึงไม่มีใครอยากลงแรงก่อน แม้ทั้งสองแห่งจะมีทุนทางกายภาพเท่ากัน แต่ผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจอาจแตกต่างกันอย่างมาก

อย่างไรก็ตาม ทุนทางสังคมก็มีด้านที่ต้องระวัง ความไว้วางใจเฉพาะในหมู่ “พวกเรา” อาจกลายเป็นการกีดกัน “พวกเขา” เครือข่ายที่เหนียวแน่นอาจเอื้อประโยชน์แก่สมาชิกภายใน แต่ปิดประตูใส่คนนอก

ความสำคัญของกฎแห่งซูสจึงอยู่ตรงที่มันไม่ได้สอนให้เราดีเฉพาะกับญาติ เพื่อน หรือคนที่มีสถานะเหมือนเรา แต่ขยายพันธะทางศีลธรรมไปถึง “คนแปลกหน้า” ผู้ซึ่งยังไม่มีชื่อเสียงหรือความสัมพันธ์มาใช้ค้ำประกันตนเอง

กล่าวอีกนัยหนึ่ง กฎนี้ช่วยเปลี่ยนทุนทางสังคมแบบผูกพันเฉพาะกลุ่ม (bonding social capital) ไปสู่ทุนทางสังคมแบบเชื่อมโยงคนต่างกลุ่ม (bridging social capital) ซึ่งมีความสำคัญต่อสังคมที่หลากหลายและเศรษฐกิจที่ต้องพึ่งพาการแลกเปลี่ยนกับคนที่เราไม่เคยรู้จักมาก่อน

“กฎแห่งซูส” ในโลกปัจจุบัน

แม้เราไม่ได้ใช้ชีวิตอยู่ในยุคกรีกโบราณ แต่เศรษฐกิจสมัยใหม่กลับเต็มไปด้วยความสัมพันธ์ระหว่างคนแปลกหน้ายิ่งกว่าเดิม เราพักในบ้านของคนที่ไม่เคยพบโดยจองผ่านแพลตฟอร์ม สั่งอาหารจากร้านที่ไม่เคยไป ซื้อสินค้าจากผู้ขายที่อยู่คนละประเทศ และขึ้นรถที่ขับโดยบุคคลที่ไม่รู้จัก

สิ่งที่ทำให้ธุรกรรมเหล่านี้เกิดขึ้นได้คือ “กฎแห่งซูสฉบับดิจิทัล” ซึ่งประกอบด้วยระบบยืนยันตัวตน คะแนนรีวิว การรับประกัน การชำระเงินผ่านคนกลาง และกลไกร้องเรียน ทั้งหมดนี้ทำหน้าที่สร้างความไว้ใจในหมู่คนแปลกหน้า

แต่เทคโนโลยีเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ เพราะคะแนนห้าดาวไม่อาจทดแทนมารยาท ความเห็นอกเห็นใจ และความรับผิดชอบได้ทั้งหมด สังคมที่ดีจึงต้องมีทั้ง “สถาบันที่เป็นทางการ” เช่น กฎหมายและระบบคุ้มครองผู้บริโภค และ “สถาบันที่ไม่เป็นทางการ” เช่น ความซื่อสัตย์ การเคารพผู้อื่น และการไม่ฉวยโอกาส

สำหรับประเทศไทย ซึ่งมักภาคภูมิใจกับคำว่า “สยามเมืองยิ้ม” และวัฒนธรรมการต้อนรับ กฎแห่งซูสชวนให้เราถามต่อไปว่า ความมีน้ำใจของเราครอบคลุมถึงใครบ้าง?

เราปฏิบัติต่อแรงงานข้ามชาติ นักท่องเที่ยว ผู้ลี้ภัย คนไร้บ้าน หรือคนที่คิดต่างจากเราในฐานะ “แขกผู้ควรได้รับศักดิ์ศรี” หรือมองพวกเขาเป็นเพียงภาระและบุคคลภายนอก? ขณะเดียวกัน ผู้ที่เข้ามาอยู่ในชุมชนใหม่เคารพกติกาและรับผิดชอบต่อเจ้าบ้านมากเพียงใด?

คำตอบต่อคำถามเหล่านี้ไม่ได้สะท้อนเพียงความดีงามของปัจเจกบุคคล แต่ยังสะท้อนคุณภาพของสถาบันและศักยภาพทางเศรษฐกิจของสังคม เพราะเมืองที่ผู้คนรู้สึกปลอดภัย ได้รับความเป็นธรรม และได้รับการปฏิบัติอย่างมีศักดิ์ศรี ย่อมดึงดูดผู้คน ความคิดสร้างสรรค์ การท่องเที่ยว และการลงทุนได้ดีกว่าเมืองที่ทุกคนต้องระแวงกันตลอดเวลา

อารยธรรมเริ่มต้นเมื่อเราไม่รู้ว่าอีกฝ่ายเป็นใคร

เศรษฐศาสตร์เคยถูกมองว่าเป็นวิชาที่สนใจเพียงเงิน ราคา และกำไร แต่แก่นแท้ของเศรษฐศาสตร์คือการศึกษาว่า มนุษย์จะอยู่ร่วมกันและจัดสรรทรัพยากรที่มีจำกัดได้อย่างไร ดังนั้น “กฎแห่งซูส” จึงมีสาระทางเศรษฐศาสตร์อย่างยิ่ง เพราะมันสร้างแรงจูงใจ วางบรรทัดฐาน ลดความไม่แน่นอน และทำให้ความร่วมมือระหว่างคนแปลกหน้าเป็นไปได้

แน่นอนว่า เราไม่จำเป็นต้องเปิดประตูบ้านให้ทุกคนโดยปราศจากความระมัดระวัง และความเมตตาก็ไม่ควรถูกใช้เป็นข้ออ้างเพื่อยกเว้นความรับผิดชอบ แต่สังคมจะไม่อาจดำรงอยู่ได้ด้วยความหวาดระแวงเพียงอย่างเดียวเช่นกัน

บางทีบทเรียนสำคัญที่สุดจาก The Odyssey อาจไม่ใช่ว่าเราต้องต้อนรับคนแปลกหน้าเพราะเขาอาจเป็นเทพเจ้าปลอมตัวมา หากคือการปฏิบัติต่อเขาอย่างมีศักดิ์ศรี แม้เรารู้ดีว่าเขาเป็นเพียงมนุษย์ธรรมดาคนหนึ่ง

เพราะท้ายที่สุดแล้ว เครื่องชี้วัดความเป็นอารยธรรมอาจไม่ใช่ความมั่งคั่งของเมือง กำลังของกองทัพ หรือความยิ่งใหญ่ของสิ่งปลูกสร้าง หากคือวิธีที่สังคมนั้นปฏิบัติต่อผู้มาเยือนและผู้ที่ไม่มีอำนาจต่อรอง

และในโลกที่ผู้คนกำลังแบ่งแยกกันมากขึ้น “กฎแห่งซูส” อาจไม่ใช่เพียงเรื่องเล่าจากอดีต แต่เป็นทุนทางสังคมที่เราจำเป็นต้องสร้างขึ้นใหม่ร่วมกันครับ

** บทความนี้เป็นความคิดเห็นส่วนบุคคล ซึ่งไม่จำเป็นต้องสอดคล้องกับความเห็นของหน่วยงานที่สังกัด **