แรงงานเป็นหัวใจสำคัญของอีสาน เพราะไม่เพียงสร้างรายได้และคุณภาพชีวิตที่ดีให้กับผู้คน แต่ยังเป็นกำลังสำคัญในการขับเคลื่อนธุรกิจและเศรษฐกิจของภูมิภาค ปัจจุบันภาคอีสานมีแรงงานเกือบ 10 ล้านคน หรือคิดเป็น 1 ใน 4 ของประเทศ แต่โครงสร้างแรงงานกำลังเปลี่ยนแปลงอย่างเห็นได้ชัด แรงงานจำนวนหนึ่งกำลังเคลื่อนออกจากภาคเกษตร บางส่วนย้ายไปทำงานนอกพื้นที่ บางส่วนออกจากกำลังแรงงานตามอายุที่มากขึ้น ขณะที่เทคโนโลยีใหม่ ๆ กำลังเปลี่ยนความต้องการของผู้ประกอบการอุตสาหกรรม ทำให้งานบางประเภทใช้คนน้อยลง แต่อีกหลายงาน โดยเฉพาะภาคบริการ กลับเติบโตและต้องการคนที่มีทักษะแตกต่างจากเดิม

คำถามเรื่อง ‘อนาคตแรงงานอีสาน’ จึงกลายเป็นประเด็นที่ถูกพูดถึงอย่างกว้างขวาง และเป็นที่มาของการจัดสัมมนากลุ่มย่อย (Focus Group) ของแบงก์ชาติอีสาน หัวข้อ ‘การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างแรงงานอีสาน’ โดยมีหลายประเด็นที่น่าสนใจ ดังนี้

คนตรงงานและงานดีพอ ... ให้คนกลับบ้าน

จาก Focus Group ครั้งนี้ มีความเห็นตรงกันว่า การเปลี่ยนแปลงของตลาดแรงงานอีสานเป็นเรื่องที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ งานที่ใช้แรงงานจำนวนมากและมีลักษณะซ้ำ ๆ จะใช้คนน้อยลง ขณะที่งานใหม่ต้องการทักษะที่เฉพาะและหลากหลายมากขึ้น ดังนั้น ความท้าทายสำคัญจึงไม่ใช่การพยายามนำงานแบบเดิมกลับมา แต่คือการช่วยให้แรงงานสามารถเปลี่ยนผ่านไปสู่งานใหม่ได้อย่างราบรื่น

อีสานต้องสร้างทั้ง ‘คนที่ตรงกับงาน’ และ ‘งานที่ดีพอให้คนอยากกลับบ้าน’ ภาคการศึกษาจำเป็นต้องทำงานร่วมกับภาคธุรกิจ เพื่อยกระดับหลักสูตรให้สอดคล้องกับความต้องการของตลาดแรงงาน ขณะที่ภาคธุรกิจต้องลงทุนด้านการพัฒนาทักษะของบุคลากรอย่างต่อเนื่อง ไม่ว่าจะเป็นการ Upskill หรือ Reskill นอกจากนี้ ภาครัฐยังต้องช่วยดึงดูดและสนับสนุนการลงทุนในสาขาที่มีศักยภาพ เช่น IT และบริการสุขภาพ การดูแลผู้สูงอายุ ที่จะเป็นส่วนสำคัญในการสร้างงานที่มีคุณภาพในพื้นที่

สุขภาพตลาดแรงงานอีสานในปัจจุบัน...เป็นอย่างไร ?

• ศูนย์การแพทย์แห่งใหม่ (Medical Hub) เตรียมรับบุคลากรทางการแพทย์อีกหลายร้อยอัตรา
• ผู้ประกอบการธุรกิจผลิตอาหารรายหนึ่ง วางเป้าหมายภายใน 3 ปี ลดพนักงานประมาณ 20%
• บริษัท IT เตรียมรับแรงงานเพิ่ม 300 คน
• ฟาร์มขนาดใหญ่บางแห่ง ลดจำนวนคนดูแลเหลือเพียง 4 คน จากเดิมที่ต้องใช้ถึง 10 คน หลังนำระบบให้อาหารอัตโนมัติมาใช้

ภาพรวมตลาดแรงงานอีสานกำลังเปลี่ยนผ่านจากงานที่ใช้แรงงานจำนวนมาก ไปสู่งานที่ใช้เทคโนโลยีมากขึ้น ใช้แรงงานต่อหน่วยผลิตลดลง ทั้งนี้ การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวไม่ได้เกิดขึ้นเหมือนกันในทุกธุรกิจ ด้านหนึ่ง ธุรกิจการผลิต รวมถึงธุรกิจอื่น ๆ ในส่วนที่เกี่ยวกับงานสนับสนุน มีแนวโน้มใช้แรงงานน้อยลง จากการนำระบบอัตโนมัติ ซอฟต์แวร์ และ AI มาใช้ แต่อีกด้านหนึ่ง ธุรกิจ IT และธุรกิจด้านสุขภาพ ยังมีความต้องการแรงงานเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง

อย่างไรก็ดี งานใหม่ที่เกิดขึ้นยังไม่มากพอจะชดเชยงานเดิมที่ลดลง สะท้อนจากจำนวนตำแหน่งงานเปิดรับใหม่รายเดือนในภาคอีสานที่มีแนวโน้มลดลง

ขณะเดียวกัน อีสานยังมีโรงงานใหม่เข้ามาลงทุนอย่างต่อเนื่อง แต่กลับสร้างการจ้างงานโดยตรงน้อยลงราว 20% เมื่อเทียบกับการจ้างงานของโรงงานที่เปิดในช่วงก่อนโควิด

ภาพดังกล่าวสะท้อนภาวะ Jobless Growth หรือการเติบโตที่สร้างงานน้อยลง กล่าวคือ อีสานยังมีการลงทุนใหม่ ๆ แต่การลงทุนในวันนี้สร้างการจ้างงานได้น้อยกว่าในอดีต และการจ้างงานที่เกิดขึ้นก็ต้องการทักษะแรงงานที่สูงขึ้นกว่าเดิม

"ตำแหน่งงานเปิดรับใหม่ในอีสานลดลงเรื่อย ๆ"

Figure 1: จำนวนตำแหน่งงานเปิดรับใหม่ในอีสาน (ตำแหน่ง)

ที่มา: สถิติความต้องการแรงานรายจังหวัด กองบริหารข้อมูลตลาดแรงงาน กระทรวงแรงงาน คำนวณโดย ธปท.

Figure 2: จำนวนการจ้างงานเฉลี่ยต่อทุนจดทะเบียน 100 ล้านบาท (คน)

ที่มา: กรมโรงงานอุตสาหกรรม คำนวณโดย ธปท.

แล้วทำไมหลายธุรกิจถึงเริ่มใช้คนน้อยลง ?

ผู้ประกอบการหลายธุรกิจ สะท้อนตรงกันว่า การแข่งขันที่รุนแรง ต้นทุนที่ปรับสูงขึ้น ไม่ว่าจะเป็นค่าวัตถุดิบ ค่าขนส่ง ค่าพลังงาน รวมถึงค่าแรง ตลอดจนเทคโนโลยีที่พัฒนาเร็วขึ้น ทำให้ผู้ประกอบการจำเป็นต้องปรับตัว ทั้งการเร่งเพิ่มประสิทธิภาพ ลดต้นทุน และหาตลาดใหม่อย่างต่อเนื่อง

ธุรกิจผลิตชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์ 

ปรับรูปแบบการจ้างงาน โดยไม่ได้เลิกจ้างทันที แต่ทยอยเปลี่ยนผ่านจากการที่พนักงานลาออกแล้วไม่รับเพิ่ม แรงงานคนเดียวต้องทำหลายหน้าที่ (No Fire No Hire) เลือกจ้างแรงงานชั่วคราวแทนการจ้างประจำ และลงทุนในเทคโนโลยีแทนการเพิ่มคน โดยช่วงที่ผ่านมา เห็นผลกระทบชัดในแรงงานกลุ่มสนับสนุน (Back Office) เนื่องจากระบบ Workflow อัตโนมัติ ซอฟต์แวร์ และ AI  สามารถช่วยทำงานเอกสารและงานสนับสนุนได้มากขึ้น ทำให้การจ้างงานกลุ่มนี้มีแนวโน้มลดลง

ธุรกิจผลิตสินค้าเกษตรและอาหารแปรรูป 

แนวโน้มรูปแบบการจ้างงานคล้ายธุรกิจผลิตชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์ โดยลงทุนในเทคโนโลยี อาทิ ระบบ ERP (Enterprise Resource Planning)¹ เพื่อเชื่อมโยงข้อมูล รวมถึงระบบให้อาหารอัตโนมัติและแอปพลิเคชันในการควบคุม ทำให้ลดการใช้แรงงานในฟาร์มได้เป็นจำนวนมาก และในระยะข้างหน้า ได้เริ่มวางแผนทยอยลดแรงงานในตำแหน่งอื่น ๆ โดยเฉพาะงานธุรการ งานบัญชี งานชำระเงิน และงานบันทึกข้อมูล

แต่อีกด้านหนึ่ง ... งานใหม่กำลังเกิดขึ้น

ธุรกิจ IT และ Cloud

ในอีสานยังต้องการแรงงานที่มีทักษะด้านซอฟต์แวร์ การวิเคราะห์ข้อมูล และการพัฒนาระบบดิจิทัล ผู้ประกอบการรายใหญ่ สะท้อนว่า AI ช่วยเขียนโปรแกรมและจัดการงานบางส่วนได้เร็วขึ้นจริง แต่การพัฒนาโครงการขนาดใหญ่ที่ต้องเชื่อมโยงหลายระบบเข้าด้วยกัน รวมถึงความเข้าใจกระบวนการทำงานของลูกค้า และความรับผิดชอบผลลัพธ์ทางธุรกิจ ทำให้ยังมีความต้องการแรงงานจำนวนมาก ธุรกิจจึงมีแผนจ้างงานเพิ่มประมาณ 300 คน ภายในปี 70 ที่สำคัญพนักงานใหม่กว่า 90% ในปัจจุบันยังเป็นผู้จบใหม่จากสถานศึกษาในภาคอีสาน

ธุรกิจบริการสุขภาพและการดูแลผู้สูงอายุ

เป็นอีกกลุ่มที่มีศักยภาพจากการเข้าสู่สังคมสูงวัย การขยายตัวของเมือง และความต้องการบริการทางการแพทย์ที่มีคุณภาพสูงขึ้น ทำให้ยังเป็นงานที่ต้องการ “คนดูแลคน และ เทคโนโลยียังไม่สามารถเข้ามาทดแทนได้” โครงการศูนย์การแพทย์แห่งใหม่ใน จ.ขอนแก่น มีแผนจ้างงานบุคลากรทางการแพทย์ อาทิ แพทย์ พยาบาล และเภสัชกรเพิ่มขึ้น รวมถึงบุคลากรส่วนสนับสนุน ไม่ว่าจะเป็นบัญชี การตลาด โภชนาการ โลจิสติกส์ ตลอดจนนักบริบาลและดูแลผู้สูงอายุเป็นจำนวนมาก ซึ่งทุกคนเห็นตรงกันว่า งานกลุ่มนี้เป็นงานที่เทคโนโลยียังทดแทนได้ยาก เพราะต้องอาศัยความไว้วางใจ ความเข้าใจ และปฏิสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์

แล้ว AI จะมาแย่งงานคนหรือไม่ ?

มุมมองของผู้ประกอบการ สะท้อนว่า AI ส่งผลกระทบต่องานแต่ละอาชีพไม่เท่ากัน งานที่มีขั้นตอนชัดเจน มีรูปแบบเดิม ๆ มีแนวโน้มถูกทดแทนได้ง่าย ไม่ว่าจะเป็นงานธุรการ หรือการเขียนโปรแกรมพื้นฐาน แต่ AI ยังมีข้อจำกัดในการทำงานที่ต้องอาศัยความเข้าใจบริบท การตัดสินใจภายใต้ความไม่แน่นอน หรือความรับผิดชอบต่อผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น เช่น ธุรกิจ IT ยังต้องใช้แรงงานในการออกแบบระบบ และแก้ปัญหาที่เกิดขึ้น เช่นเดียวกับ AI ในภาคการแพทย์ที่สามารถช่วยคัดกรองทางการแพทย์เบื้องต้น และจัดระเบียบเวชระเบียน แต่การวินิจฉัย การรักษา และการสื่อสารกับผู้ป่วย ยังต้องอาศัยการตัดสินใจของแพทย์เป็นหลัก

และในมุมมองของภาคการศึกษา มองว่า AI เป็นทั้งโอกาสและความเสี่ยง หากผู้เรียนใช้เพื่อค้นคว้า และยกระดับคุณภาพของงาน ก็จะช่วยให้เรียนรู้ได้เร็วและกว้างขึ้น แต่หากผู้เรียนใช้ AI โดยไม่ได้อ่าน คิด หรือตรวจสอบ จะส่งผลให้ไม่สามารถอธิบายเหตุผลหรือต่อยอดได้ อย่างไรก็ดี ในภาคการศึกษาไม่ได้ห้ามใช้ AI แต่ได้ปรับตัวด้วยการสนับสนุนให้ใช้อย่างถูกวิธี พร้อมทั้งปรับเปลี่ยนวิธีจัดการเรียนรู้และการประเมินผล ให้สะท้อนความเข้าใจของผู้เรียนมากขึ้น

ผู้เขียน

ธนภัทร จามพฤกษ์ | ผู้วิเคราะห์อาวุโส สำนักงานภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ธนาคารแห่งประเทศไทย | Email: ThanapaC@bot.or.th

นุดี ไชยรัตน์ | ผู้วิเคราะห์อาวุโส สำนักงานภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ธนาคารแห่งประเทศไทย | Email: NudeeC@bot.or.th

งานเขียนชิ้นนี้ ต้องขอขอบคุณภาคเอกชนและภาครัฐ สำหรับข้อมูลเชิงลึก รวมถึงคุณมนัสชัย จึงตระกูล คุณพัสเกนทร์ พยัตติกุล และคุณศุทธาภา นพวิญญูวงศ์ ผู้ซึ่งทำให้งานเขียนชิ้นนี้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น

** บทความนี้เป็นข้อคิดเห็นส่วนบุคคล ซึ่งไม่จำเป็นต้องสอดคล้องกับข้อคิดเห็นของหน่วยงานที่ผู้เขียนสังกัด **